Het lichaam kan op twee manieren energie produceren: mét zuurstof (aerobisch) of zónder zuurstof (anaerobisch).

Lactaat

Het eerste is veel efficiënter (het aerobe proces levert ruim tien keer zoveel energie op als het anaerobe), maar als de inspanning te zwaar wordt – bijvoorbeeld bij een maximale inspanning zoals een 1500 meter schaatsen – is er niet voldoende zuurstof meer aanwezig om aan de energiebehoefte te voldoen. Dan is het anaerobe proces nog de enige uitkomst om maximaal te blijven inspannen.

Deze snellere manier van energieproductie heeft – naast inefficiëntie – nog een nadeel. Het zorgt voor een ophoping van lactaat in de spieren, omdat dit een bijproduct is van de chemische reactie van deze manier van het produceren van energie. Officieel wordt er lactaatzuur – in de volksmond melkzuur – geproduceerd, maar omdat dit zuur snel overgaat in lactaat, wordt deze kortere term meestal gebruikt.

Zuurgraad

De term zuur geeft al aan waar het probleem met deze stof ligt. Tijdens maximale inspanning kan wel meer dan 25 keer zoveel lactaat worden geproduceerd dan in rust. Dit zorgt er voor dat de spier flink verzuurd.

Het lichaam – en zeker de spieren – kunnen slecht tegen een sterk verzuurde omgeving – ofwel tegen verzuring. Ter illustratie: in rust is de zuurgraad – of pH – in een spier vrijwel neutraal met een waarde van 7.10 (7 geldt als pH-neutraal). Een spier kan maximaal een pH-waarde van 6.4 tolereren (hoe lager de pH, hoe zuurder). Bij die zuurgraad binnenin een spiercel stopt het proces dat glucose (suiker) omzet in energie. Dat is een heel klein bereik, zeker als je bedenkt dat een pH-schaal loopt van 0 (heel zuur) tot en met 14 (heel basisch).

Wat gebeurt er met een verzuurde spier? Deze gaat minder functioneren, omdat het proces van energieproductie wordt geremd en omdat de spier minder goed kan samentrekken. Dit zorgt voor ‘pijn in de benen’ en ‘vollopende poten’.

Lactaatdrempel

Wanneer begint de ‘echte verzuring’? Wetenschappers hebben hiervoor de term ‘lactaatdrempel’ in het leven geroepen. Tijdens (maximale) inspanning komt er een moment dat de hoeveelheid lactaat in je bloed (en dus in je spieren) sterk gaat toenemen. Dit komt doordat er meer lactaat wordt aangemaakt dan er afgevoerd kan worden door het lichaam.

In grafiekjes is deze stijging meestal vrij duidelijk te onderscheiden, zeker als er een inspanningstest wordt gedaan waarbij het lactaatgehalte in het bloed elke twee à drie minuten wordt gemeten. Meestal gebeurt dit door een klein prikje de top van een vinger.

Bij (duur)sporters en zeker ook bij schaatsers worden dit soort testen regelmatig gedaan, omdat wetenschappers geloven dat de lactaatdrempel een van de beste manieren is om je (duur)conditie te meten.

Training

Is dit te trainen? Jazeker, de verhoging van de lactaatdrempel is een van de belangrijke gevolgen van duurtraining. Globaal gezien bereiken ongetrainde personen hun drempel op 50 tot 60% van hun maximale inspanning (ofwel maximale zuurstofopname), terwijl topsporters eerder op 70 tot 80% zitten.

Het bijhouden van je lactaatgehalte tijdens een trainingsperiode – steeds met dezelfde inspanningstest – geeft een goed beeld van het effect van je training.